Tecrübe, başkasının yolunu kısaltabildiğinde değer kazanır

Bir işin başında duruyoruz. Yıllardır o işi yapan kişi, küçük bir ayrıntıyı görüp elini uzatıyor ve sorunu çözüyor. Biz henüz sorunun nerede olduğunu bile anlamamışız. Nasıl fark ettin, diye soruyoruz. Tecrübe, diyor. Cevap doğru olabilir. Ama konuşma burada biterse o ayrıntıyı bir sonraki sefer yine yalnızca o görecektir.

Deneyimin önemli bir kısmı gerçekten de kolay anlatılmaz. Bir malzemenin dokusu, bir konuşmanın tonu, bir metindeki küçük tutarsızlık veya bir sürecin alışılmışın dışında ilerleyişi, yıllar içinde fark edilir hâle gelebilir. Bir işi bilmek bazen hangi ayrıntıya bakacağını bilmektir. Öğrenen kişinin ihtiyacı da çoğu zaman doğrudan cevap kadar bu bakışın nasıl kurulduğunu anlamaktır.

Bu yüzden tecrübeyi yalnızca geçirilen yıllarla tarif etmeyi eksik buluyorum. Aynı işi uzun süre yapmış olmak bir birikim sağlayabilir; fakat o yıllarda neyi fark ettiğimiz, hangi yanlışı düzelttiğimiz ve öğrendiklerimizi nasıl değerlendirdiğimiz de önemlidir. Tekrar ile öğrenme her zaman birlikte ilerlemez. Bir insan yıllarca aynı yöntemi kullanırken başka bir yolun mümkün olduğunu hiç sormayabilir.

Bir başka mesele, birikimin bizden sonra ne olacağıdır. Her şey yalnızca bir kişinin hafızasında durduğunda, o kişi olmadığı gün iş yeniden keşfedilmek zorunda kalır. Yeni başlayan insan, daha önce defalarca çözülmüş bir sorunda tek başına bırakılır. Bu durum bazen kişisel bir yetersizlik gibi anlatılır. Oysa ortada aktarılmamış bir bilgi de olabilir.

Cevabı vermek, yolu göstermek

Birine yardım etmenin en hızlı yolu işi onun yerine tamamlamak olabilir. Ancak bu hız her zaman öğrenme üretmez. Bir metindeki hatayı sessizce düzeltip geri vermekle, neden hata olduğunu göstermek farklı sonuçlar doğurur. İkinci yol daha fazla zaman ister. Buna karşılık öğrenen kişi benzer bir durumla yeniden karşılaştığında yalnızca o örneği değil, düşünme biçimini de hatırlayabilir.

Burada her ayrıntıyı uzun bir derse dönüştürmekten söz etmiyorum. Bazen bir cümle yeterlidir: Önce şurayı kontrol ediyorum, çünkü sorun çoğunlukla burada kendini belli ediyor. Böyle bir açıklama, hareketin arkasındaki gerekçeyi görünür kılar. Taklit edilecek bir davranışın yanında, gerektiğinde o davranışı değiştirebilecek bir anlayış da aktarılmış olur.

Deneyimi paylaşırken yalnızca başarılı sonuçları anlatmak da yeterli değildir. Yanlış tahmin ettiğimiz yerleri, sonradan fark ettiğimiz eksikleri ve artık kullanmadığımız yöntemleri açıklamak gerekir. Aksi hâlde öğrenen kişi, ustalığı hiç yanılmamak sanabilir. Bir güçlükle karşılaştığında kendi kapasitesinden şüphe eder. Oysa iyi çalışan bir yöntemin arkasında düzeltilmiş çok sayıda deneme bulunabilir.

Bu açıklığın bir sınırı da vardır. Başkasına ait özel bilgileri paylaşmak veya bir kişinin hatasını öğrenme bahanesiyle herkesin önüne koymak doğru olmaz. Örnekleri kişisel ayrıntılardan arındırarak, kimseyi küçük düşürmeden konuşabilmeliyiz. Bilginin aktarılması, öğrenmenin gerçekleştiği ortamın güvenini tüketmemelidir.

Yerini doldurabilecek birini yetiştirmek

Bildiklerimizi paylaşırken bazen görünmez bir çekince duyarız. Her şeyi anlatırsak bize neden ihtiyaç duyulsun? Bir işi yalnızca kendimizin yapabilmesi kısa süreli bir güç sağlayabilir. Fakat bu güç aynı zamanda sürekli orada bulunma zorunluluğuna dönüşebilir. İzin almak zorlaşır, bütün sorular aynı kişiye gelir, başkasının sorumluluk alabileceği alan daralır. Vazgeçilmezlik, zamanla insanı kendi işinin içinde sıkıştırabilir.

Bir başkasının işi öğrenmesi, deneyimli kişinin değerini ortadan kaldırmaz. Ona daha zor meselelerle ilgilenme, yöntemi geliştirme veya geriye çekilip bütünü görme imkânı verebilir. Elbette her çalışma ortamı bu emeği adil biçimde tanımaz. Öğretme sorumluluğunu verirken bunun zamanını ve karşılığını hesaba katmak gerekir. Aktarımı yalnızca kişinin iyi niyetine bırakamayız.

Yeni gelenin katkısı da bu süreçte önemlidir. Bir yöntemin neden kullanıldığını sorması, eski bir alışkanlığın yeniden değerlendirilmesini sağlayabilir. Bu soruyu saygısızlık gibi karşılamak yerine açıklamaya değer görmek gerekir. Yıllardır yapılan bir şeyin gerekçesi hâlâ sağlam olabilir. Ama gerekçesini anlatabilmekle sadece eskiliğine dayanmak arasında fark vardır.

Bilgi aktarımı bu nedenle tek yönlü bir teslim işlemi değildir. Deneyimli kişi bağlamı ve geçmiş denemeleri getirir; yeni başlayan kişi henüz normalleştirmediği ayrıntıları görür. İkisi birbirini dinlediğinde, bilgi aynı biçimde tekrar edilmekten daha fazlasını kazanabilir. Birikim korunurken yöntem de değişebilir. Geleneğin yaşaması bazen tam olarak bu konuşmaya bağlıdır.

Bir işin kayıtlarını tutmak bu konuşmayı destekleyebilir. Kısa bir kontrol listesi, sık yapılan hatalar için örnekler veya hangi durumda kimden yardım isteneceğini anlatan bir not, yeni başlayan kişinin belirsizliğini azaltır. Yine de hiçbir belge bütün durumları kapsayamaz. Yazılı bilginin yanında soru sorulabilen bir insanın bulunması, belgenin söylemediği yerlerde öğrenmeyi sürdürür.

Öğreten kişinin her şeyi bildiğini göstermeye çalışmaması da değerlidir. Bir soruya birlikte bakalım diyebilmek, araştırmanın nasıl yapıldığını gösterir. Öğrenen kişi böylece yalnızca mevcut cevabı değil, cevap olmadığında ne yapacağını da öğrenir. Bir meslekte kalıcı olan becerilerden biri, bilmediği bir durumun karşısında paniğe kapılmadan ilerleyebilmektir.

Bir gün bir işi artık eskisi kadar iyi yapamayabiliriz, başka bir yöne gidebiliriz veya yalnızca dinlenmek isteyebiliriz. O gün geride bıraktığımız şey, tamamladığımız işlerden ibaret olmayacaktır. Kendi kararını verebilen, güçlük karşısında bir yol bulabilen insanlar da bırakabiliriz. Tecrübenin en cömert ve en kalıcı sonucu, başkasının her seferinde en baştan başlamak zorunda kalmamasıdır.