Ortak bir iş için birbirimize benzememiz gerekmiyor

Bir apartmanda girişteki basamağın düzenlenmesi konuşuluyor. İçeride farklı yaşlardan, farklı alışkanlıklardan ve birbirini pek tanımayan insanlar var. Birinin önceliği bebek arabasıyla geçebilmek, diğerininki yağmur suyunun birikmemesi. Bir başkası masrafı düşünüyor. Bu insanlar hayatın birçok konusunda anlaşamayabilir. Yine de aynı girişten geçiyorlar ve aynı sorun için birlikte karar vermeleri gerekiyor.

Ortak hayatın önemli bir kısmı böyle kurulur. Her konuda birbirine benzeyen insanlardan oluşmayız. Aynı yeri kullanır, birbirimizin emeğine ihtiyaç duyar veya bir sorunun sonuçlarını paylaşırız. Birlikte hareket etmek için önce bütün fikir ayrılıklarını çözmeyi beklersek, yapılabilecek birçok işi de beklemeye alırız. Bazen başlangıç için gereken şey tam bir yakınlık değil, yeterince açık bir ortak amaçtır.

Bu amaç küçük görünebilir. Bir okuma grubunun devam etmesi, mahallenin ortak alanının kullanılması veya bir eğitim çalışmasının tamamlanması. Fakat küçük bir iş de sorumluluk, para, zaman ve söz hakkı meselelerini beraberinde getirir. Birlikte çalışmayı güzel bir niyet olarak anlatmak kolaydır. Niyetin bir düzene dönüşmesi ise ayrıntıların konuşulmasını gerektirir.

İlk ayrıntı, ne yapmaya çalıştığımızdır. Aynı başlığa evet diyen insanların zihninde farklı işler bulunabilir. Birinin tek günlük etkinlik olarak gördüğü şeyi diğeri sürekli bir çalışma sanabilir. Birisi herkese açık olmasını beklerken başkası yalnızca tanıdık çevresini düşünür. Bu farklar başlangıçta açıklanmadığında, daha sonra birbirine verilmemiş sözlerin hesabı sorulmaya başlanır.

Yakınlıktan daha açık bir zemin

Birlikte çalışacağımız kişiyi sevmek işimizi kolaylaştırabilir. Ama yakınlık görevlerin nasıl paylaşılacağını kendiliğinden belirlemez. Hatta bazen konuşulması gereken meseleleri ertelemeye yol açar. Birbirimize ayıp olmasın diye süreyi, bütçeyi veya sınırı söylemeyiz. Sonra herkes karşısındakinin zaten anladığını varsayar. İlişkinin sıcaklığı, anlaşmanın açıklığının yerini tutmaya başlar.

Bu nedenle kimin hangi işi üstleneceğini, ne zaman tamamlayacağını ve yetişmediğinde ne yapılacağını baştan konuşmak gerekir. Böyle bir açıklık, işin içindeki dostluğu azaltmaz. İnsanları sürekli birbirinin niyetini tahmin etmekten kurtarır. Bir işin sorumlusu belli olduğunda, o kişinin ihtiyaç duyduğu yardım da daha kolay görülebilir. Belirsiz bir herkese ait görev, sonunda kimsenin üstlenmediği bir işe dönüşebilir.

Kararların nasıl alınacağı da aynı ölçüde önemlidir. Her kararda herkesin aynı fikirde olması beklenemez. Bazı konularda işi yapan kişiye hareket alanı bırakmak, bazı konularda birlikte karar vermek gerekebilir. Önemli olan bu sınırın kişiye göre sürekli değişmemesidir. İnsan, kabul etmediği bir kararın hangi yoldan alındığını anlayabildiğinde onunla çalışmayı daha gerçekçi biçimde değerlendirebilir.

İtirazın neye yöneldiğini ayırmak da işe yarar. Birinin önerimizi uygun bulmaması, bizi bütünüyle reddettiği anlamına gelmez. Öte yandan her eleştiriyi yalnızca teknik bir görüş ayrılığı saymak da doğru olmaz. Saygısız bir üslup veya tekrar eden dışlama varsa bunu yöntem tartışmasının arkasına saklamamak gerekir. Ortak iş, insanların kendini sürekli savunmak zorunda kaldığı bir yere dönüşmemelidir.

Farklılık ne zaman katkı olur?

Farklı insanların bir araya gelmesi kendiliğinden iyi bir sonuç üretmez. Herkesin konuştuğu, ama kimsenin diğerini dinlemediği bir toplantı da çok çeşitli olabilir. Katkının ortaya çıkması için düşüncelerin işe temas etmesi gerekir. Önerinin hangi sorunu çözdüğünü, kimi etkileyeceğini ve hangi koşulda uygulanabileceğini konuşabilmeliyiz. Böylece farklılık yalnızca yan yana duran görüşler olmaktan çıkar.

Bir insanın doğrudan yaşadığı deneyim burada değerli bir bilgi olabilir. Bir mekâna ulaşmakta zorlanan kişi, plan üzerinde görünmeyen bir engeli fark edebilir. Bir işi her gün yapan çalışan, uzaktan kolay görünen bir değişikliğin neden işlemediğini anlatabilir. Bu deneyimleri dinlemek, herkesi her konuda uzman saymak değildir. Kararın sonucunu taşıyacak insanların bilgisini hesabın içine almaktır.

Ortak çalışmalarda en görünür işi yapan kişi bütün katkıyı temsil ediyormuş gibi görünebilir. Oysa hazırlık, takip, iletişim ve düzenleme başka insanların emeğiyle yürümüş olabilir. Sonuç anlatılırken bu emeğin adını koymak gerekir. Sürekli arka planda kalan insanlar bir süre sonra yalnızca yorulmaz; yaptıkları işin gerçekten ortak olduğuna dair inançlarını da kaybedebilir.

Birlikte çalışabilmenin sınırları da vardır. Her amaç için her ilişki sürdürülemez. Verilen sözler sürekli tutulmuyor, sorumluluklar tek kişide birikiyor veya temel ilkeler ihlal ediliyorsa ayrılmak gerekebilir. Ortaklık fikrini korumak adına her düzeni sürdürmek zorunda değiliz. Bazen daha sınırlı bir iş üzerinde anlaşmak, büyük ama karşılığı olmayan bir birliktelikten daha dürüsttür.

Bu yüzden işin ne zaman tamamlanacağını ve ayrılmanın nasıl yapılacağını konuşmayı da değerli buluyorum. Bir çalışmanın bitmesi mutlaka başarısızlık değildir. İnsanların zamanı değişir, ihtiyaçlar farklılaşır, başlangıçtaki amaç gerçekleşebilir. Bilgiyi devrederek, kalan sorumlulukları açıklayarak ve emeğin karşılığını gözeterek ayrılabilmek de birlikte çalışma becerisinin bir parçasıdır.

Ortak bir işin sonunda yalnızca sonucu değerlendirmekle de yetinmeyebiliriz. Nerede zorlandığımızı, kimin gereğinden fazla yük taşıdığını ve hangi kararın işe yaradığını konuşabiliriz. Bu kısa değerlendirme, bir sonraki çalışmaya daha gerçekçi başlamamızı sağlar. Birlikte öğrenebilmek, birlikte üretmenin devamıdır; tamamlanan işin bilgisini yalnızca birkaç kişinin hafızasında bırakmaz.

Bir toplumda herkesin aynı şeyleri düşünmesini bekleyemeyiz. Ama aynı sorun üzerinde konuşmanın ve belirli işleri birlikte yapmanın yollarını geliştirebiliriz. Bunun için anlaşmazlıklarımızı inkâr etmek gerekmiyor. Nerede ortak sorumluluk taşıdığımızı açıkça görmek gerekiyor. Bazen geleceğe dair en inandırıcı söz, büyük bir birlik çağrısından önce, farklı insanların birlikte tamamlayabildiği küçük ve düzgün bir iş olur.