Henüz bilmiyorum diyebildiğimiz bir gelecek

Bir toplantıda birinin söze girdiğini düşünelim: “Bundan henüz emin değilim, ama başka bir ihtimal olabilir.” Cümle tamamlanmadan konuşma daha kesin bir sese kayabilir. Hazır cevabı olan kişi rahatça ilerlerken ihtimalden söz eden kişi, elindeki düşünceyi yeniden içine çekebilir. Masada itiraz yasak değildir; yine de bazı düşünceler kendilerine sıra bulamaz.

Bu küçük anın gelecekle ilgili olduğunu düşünüyorum. Çünkü henüz bilmediğimiz bir dünyaya, her cevabı biliyormuş gibi davranarak hazırlanamayız. Yeni bir sorunun karşısında ilk ihtiyaç bazen daha hızlı konuşmak değil, neyi bilmediğimizi birlikte görebilmektir. Bunu söylemenin insanın saygınlığını azaltmadığı yerlere ihtiyacımız var.

Kesinliğin çekici bir tarafı var. Karışık bir günde yön gösterir, kararın yükünü hafifletir ve belirsizliğin yarattığı yorgunluğu azaltır. Ancak bir cümlenin bize güven vermesi, o cümlenin dayandığı bilginin güçlü olduğunu göstermez. Bazen rahatlatıcı bir açıklamayı, gerçeği daha iyi anlattığı için değil, daha az soru bıraktığı için benimseriz.

Bir haber başlığında, bir kurumun açıklamasında veya gündelik bir tartışmada aynı tercihle karşılaşabiliriz. Olayın bilinmeyen kısımları vardır; fakat bunları söylemek anlatının gücünü azaltacakmış gibi gelir. Sonra boşlukları tahminlerle doldururuz. Bir süre sonra hangi kısmın bilgi, hangi kısmın bizim tamamladığımız hikâye olduğunu ayırmak zorlaşır.

Bir sorunun masada kalabilmesi

“Bilmiyorum” cümlesini değerli bulmam, bilgisizliği yeterli görmekten kaynaklanmıyor. O cümleden sonra ne yaptığımız önemli. Araştırmaya mı başlıyoruz, hangi bilgiyi aradığımızı açıklıyor muyuz, cevabın ne zaman yeniden ele alınacağını söylüyor muyuz? Açıkça kabul edilen belirsizlik, bir çalışma davetine dönüşebilir.

Buna karşılık sürekli belirsizlikten söz ederek hiçbir sorumluluk almamak da mümkün. Her kararın eksiksiz bilgiyle verileceği bir gün gelmeyebilir. Hayat, bazı durumlarda mevcut bilgiyle hareket etmeyi gerektirir. Mesele bütün kararları bekletmek değil; karar verirken hangi varsayımlara dayandığımızı ve neyin fikrimizi değiştirebileceğini saklamamaktır.

Bir ekip yeni bir uygulamayı deneyecekse, daha baştan başarının ne anlama geldiğini konuşabilir. Hangi işaret iyi gittiğini gösterecek? Kimler için zorluk çıkarırsa yeniden düşünülecek? Ne kadar zaman sonra sonuçlara bakılacak? Böyle bir açıklık, kararın arkasında durmayı güçsüzleştirmez. Kararı gerçek hayatla konuşabilir hâle getirir.

Benim için bu, düşüncenin ahlaki taraflarından biri. Bir fikri savunurken yanılma ihtimalimi de başkasının hayatına taşıyorum. Önerimden etkilenebilecek insanın o ihtimali bilmeye hakkı var. Sonuçları o kişi yaşayacaksa, benim kendimden emin görünme isteğim onun bilgi ihtiyacının önüne geçmemeli.

Henüz tamamlanmamış sözün değeri

Öğrenme ortamlarında da düşüncenin yalnızca son hâline yer verirsek önemli bir imkânı kaybedebiliriz. Bir öğrenci cevabı söyleyebilir ama nasıl düşündüğünü anlatmaktan çekinebilir. Çünkü yanlış bir ara adımın, bütün yeteneği hakkında hükme dönüşmesinden korkar. Oysa öğretmenin yardım edebileceği yer çoğu zaman tam o ara adımdır.

Yetişkinlerin konuşmalarında da benzer bir durum var. Yeni bir alana giren kişi, sorusunun fazla basit bulunacağını düşünüp susabilir. Bir çalışan, süreçteki bir riski tam açıklayamadığı için dile getirmeyebilir. Deneyimi olanların rahatlığı, başkalarının henüz kelimelere dökemediği bilgiyi istemeden masanın dışında bırakabilir.

Böyle anlarda yalnızca “Herkes konuşabilir” demek yeterli olmayabilir. Söz alan kişiyi tamamlamaya zorlamadan dinlemek, neyi kastettiğini sorabilmek ve bilmediği noktayı onun aleyhine kullanmamak gerekir. Bir ortamın açıklığı, en güçlü konuşmacının rahatlığıyla ölçülemez. Söyleyeceğini arayarak anlatan kişinin de orada kalabilmesinde görülür.

Burada her düşüncenin aynı derecede doğru sayılmasını önermiyorum. İddialar sorgulanmalı, kanıtlar karşılaştırılmalı, hatalar gösterilmeli. Fakat bir fikrin sınanmasıyla bir insanın küçük düşürülmesi aynı iş değildir. Düşünceyi ciddiye almak bazen güçlü bir itiraz gerektirir; kişinin saygınlığını korumak o itiraza engel olmaz.

Geleceği kesin cümlelerden kurtarmak

Gelecek üzerine konuşurken bu ayrım daha da önemli. Bir teknoloji, bir şehir veya bir meslek için tek bir kaçınılmaz yön tarif etmek kolay. Böyle anlatılar karışık ihtimalleri sadeleştirir. Fakat geleceğin yalnızca tahmin ettiğimiz şey olmadığını, bugünkü tercihlerimizle de şekillendiğini unutturabilir.

Bir gelişmenin güçlü bir eğilim oluşturmasıyla bütün sonuçlarının önceden belirlenmiş olması farklıdır. İnsanlar kurallar koyar, kullanım biçimleri geliştirir, bazı seçeneklere yatırım yapar, bazılarından vazgeçer. Geleceğe ilişkin kesinlik dili bu hareket alanını görünmez kıldığında, henüz verebileceğimiz kararları verilmiş sanmaya başlayabiliriz.

Ben iyi bir gelecek tartışmasında birkaç ihtimalin yan yana durabilmesini isterim. Hangi şartlarda hangisi güçlenir? Kim daha fazla fayda görür, kim daha çok yük taşır? Bir tercihten dönmek ne kadar zor olur? Bu sorular düşünceyi dağıtmaz; büyük bir iddiayı insanların yaşayacağı sonuçlara yaklaştırır.

Kendi konuşmalarımızda küçük bir başlangıç yapabiliriz. Bir görüşü aktarırken bildiğimizle tahmin ettiğimizi ayırmak. Bir soruya hemen cevap veremediğimizde bunu bir yenilgi gibi kapatmaya çalışmamak. Başkasının tereddüdünü, onu dinlememek için gerekçe saymamak. Bunlar tek başına iyi bir düzen kurmaz; fakat o düzenin konuşma dilini hazırlayabilir.

Hızla cevap veren araçların çoğaldığı bir dünyada, insanın değeri her soruya anında karşılık verebilmesinden gelmeyecek. Bazen hangi sorunun henüz cevaplanmadığını fark etmek, doğru soruyu korumak ve onu birlikte araştırmaya devam etmek daha önemli olacak.

Geleceğe güvenimi, birilerinin her şeyi kesin olarak bildiği düşüncesine bağlamak istemiyorum. Yanıldığımızı anlayabildiğimizde birbirimize bunu söyleyebileceğimiz, yeni bilgiye yer açabileceğimiz ve kararımızı düzeltebileceğimiz bir ortak hayatı daha inandırıcı buluyorum. Henüz bilmiyorum diyebilmek, o geleceğin kapısını açık tutmanın yollarından biridir.