Güvenin gündelik mimarisi

Bir kapının zamanında açılması, bir sözün tutulması, yanlış kesilen bir hesabın itiraz beklemeden düzeltilmesi. Bunları büyük olaylar saymayız. Fakat günlük hayatın üzerinde durduğu zemin bu küçük davranışlarla kurulur. İnsanlar birbirlerinin ne yapacağını az çok kestirebildiğinde hayat kolaylaşır. Her adımda önlem almak, her cümlede gizli bir niyet aramak, her alışverişte kendini savunmaya hazırlanmak zorunda kalmayız.

Güveni çoğu zaman bir duygu olarak anlatırız. Birine içimizin ısınması, rahat hissetmemiz, onunla konuşurken gerilmememiz. Bunların yeri vardır; fakat güven yalnızca yakınlık değildir. Hiç tanımadığımız bir görevlinin doğru bilgi vermesine, bir otobüsün ilan edilen güzergâhta gitmesine, bir kurumun aynı durumda aynı işlemi uygulamasına da güveniriz. Burada kişisel sevgiden çok, davranışın anlaşılabilir ve tutarlı olması belirleyicidir.

Bir insanın niyetini her zaman bilemeyiz. Onun hakkında güzel cümleler duyabilir, bir süre iyi davranışlarına tanık olabiliriz. Asıl ölçü, işler zorlaştığında ne yaptığıdır. Kendi hatasını açıklayabiliyor mu, karşısındakinin haklı itirazını dinleyebiliyor mu, vermediği bir sözü vermiş gibi davranmaktan kaçınıyor mu? Güven, rahat zamanların nezaketinden çok, zor zamanların açıklığında kendini gösterir.

Birlikte yaşamın maliyeti güven azaldığında yükselir. Bu yalnızca para ile ilgili değildir. Daha çok zaman harcar, daha çok kayıt tutar, daha çok insanı araya sokar, daha çok açıklama isteriz. Bir işin kendisinden önce kendimizi koruma hazırlığı başlar. İlişkiler yavaşlar; insanlar hem birbirine ihtiyaç duyar hem birbirinden çekinir. Günlük hayatın yorgunluğu bazen işlerin çokluğundan değil, her işin bir savunma gerektirmesinden gelir.

İtirazın yeri

Güvenilir bir ilişki, hiç itiraz edilmeyen ilişki değildir. Tam tersine, itirazın ilişkiyi dağıtmadan söylenebildiği bir yerdir. Bir insan memnuniyetsizliğini dile getirdiğinde hemen sadakatsizlikle suçlanıyorsa sessizlik huzur göstergesi sayılamaz. İnsanlar bazen güvendikleri için değil, sonuçlarından çekindikleri için susar. Sorunların görünmemesi ile sorunların olmaması arasında büyük fark vardır.

Ailede, işte, kurumlarda bu farkı gözetmek gerekir. Bir çocuğun yaptığı hatayı anlatabilmesi, bir çalışanın yanlış giden bir süreci söyleyebilmesi, bir yurttaşın aldığı hizmeti sorgulayabilmesi güvenin parçasıdır. Her sorunun hemen çözüleceği sözü verilemez. Fakat sorunun duyulacağına, küçümsenmeyeceğine ve söyleyenin cezalandırılmayacağına dair bir zemin kurulabilir. Açıklık önce bu zemine ihtiyaç duyar.

Hata yapmayan insan yoktur. Bu nedenle güveni kusursuzluk üzerine kurmak kırılgan bir beklenti yaratır. Daha sağlam ölçü, hata sonrasındaki davranıştır. Yanlışın etkisini kabul etmek, zarar gören kişiyi dinlemek, düzeltmek için somut bir adım atmak. Sadece üzgün olduğunu söylemek ile sorumluluk almak arasındaki fark, karşıdaki insanın hayatında neyin değiştiğinde ortaya çıkar.

Özür de bir son nokta gibi kullanıldığında etkisini kaybeder. Aynı davranış sürekli tekrar ediyor, her seferinde birkaç cümleyle konu kapanıyorsa ortada onarılmakta olan bir ilişki yoktur. İnsanlar sözün değil, düzenin değiştiğini görmek ister. Bir daha aynı sorun olduğunda ne yapılacağı belli değilse güzel bir açıklama geçici bir rahatlık sağlayabilir; ama belirsizliği ortadan kaldırmaz.

Güvenin kamusal tarafında da benzer bir ihtiyaç vardır. İnsanlar bir kararın kendilerine hoş gelmediği durumda bile nasıl alındığını ve hangi ölçüye dayandığını anlayabilmelidir. Herkesin her karardan memnun olması mümkün değildir. Fakat kuralların kişiye göre değişmediğini, itiraz yollarının işlediğini ve hatanın kabul edilebildiğini görmek, anlaşmazlığın düşmanlığa dönüşmesini önleyebilir.

Yakınlık ile sınır arasındaki denge

Birine güvenmek, bütün sınırları kaldırmak değildir. Sağlıklı bir sınır, ilişkiyi koruyan açıklık sağlayabilir. Neye hazır olduğumuzu, hangi sorumluluğu alabileceğimizi, neyi kabul edemeyeceğimizi söylemek karşıdaki insanı belirsiz beklentiler içinde bırakmaz. Her talebe evet demek kısa süreli bir sıcaklık yaratabilir. Sonrasında yerine getirilmeyen sözler, başlangıçtaki nezaketten daha ağır bir iz bırakır.

Bir ilişkide sürekli tahmin yapmak gerekiyorsa yorgunluk artar. Bugün kabul edilenin yarın neden sorun olduğunu, bir sözün ne zaman geçerli sayıldığını, bir sessizliğin ne anlama geldiğini çözmeye çalışırız. Açık bir konuşma bazen daha az romantik, daha az etkileyici görünebilir. Yine de insanların birbirini sınamak zorunda kalmadan yaşamasına izin verir. Güven, hayatın her gün yeniden bir bilmeceye dönüşmemesidir.

Sosyal medyada güven, görünürlükle kolayca karıştırılabilir. Çok izlenen bir ses, çok paylaşılan bir iddia, özenle kurulmuş bir profil bize tanıdıklık hissi verir. Ancak tanıdıklık, sorumluluk üstlenmenin yerine geçmez. Bir kişinin söylediklerini nasıl düzelttiğine, yanlış bilgi verdiğinde ne yaptığına, kendi çıkarıyla hakikat çatıştığında hangisini koruduğuna da bakmak gerekir.

Güveni yeniden kurmak aceleye gelmez. Zedelenmiş bir ilişkide karşıdaki kişinin hemen rahatlamasını istemek, onarma sürecini kendi konforumuza göre kısaltmaktır. Tutarlı davranışın etkisi zamanla görünür. Bazen bir sözün tutulduğunu birkaç kez görmek gerekir. Bazen güvenin eski biçimine dönmeyeceğini kabul edip daha sınırlı, daha açık bir ilişki kurmak mümkündür. Her onarım eski hâle dönüş değildir.

Bir toplumun iyi işlemesi için herkesin herkesi sevmesi gerekmez. İnsanların birbirinden ne bekleyebileceğini bilmesi, anlaşmazlıkta hangi yola başvuracağını görmesi, başkasının emeğinin ve zamanının ciddiye alındığını hissetmesi gerekir. Güvenin gündelik mimarisi burada kurulur. Gösterişli bir anıt gibi yükselmez; kapılar, yollar, sözler ve küçük düzeltmeler arasında görünmeden çalışır. Eksildiğinde hemen fark ettiğimiz, varlığında ise hayatı rahatça yaşadığımız zemin odur.