Geleceğin Medeniyetlerini Kimler Kuracak?

Gelecek anlatılarında genellikle büyük makineler var. Sürücüsüz araçlar, insana benzeyen robotlar, gökyüzünden çekilmiş şehirler. O görüntülerde bir yaşlının hastaneye nasıl gittiğini, bir öğretmenin zorlanan öğrenciye ne kadar zaman ayırabildiğini, bir işçinin yanlış karara nasıl itiraz ettiğini daha az görüyoruz. Teknoloji görünür; birlikte yaşamanın ince işleri kolayca arka planda kalır. Oysa gelecekte nasıl bir toplum olacağımızı bu ayrıntılar da belirleyecek.

Bir medeniyeti yalnızca icatlarının toplamı olarak düşünemeyiz. İnsanların birbirine hangi sorumluluklarla bağlandığı, bilginin nasıl paylaşıldığı ve gücün nasıl sınırlandığı da bu yapının içinde. Çok güçlü araçlar geliştirip onları adil kullanacak kurumlar kuramayabiliriz. Bir hizmet hızlanırken ona erişemeyenlerin sayısı gözden kaçabilir. Bir üretim artışı, başka insanların hayatını taşıyamayacağı bir çevresel yük yaratabilir. İlerlemenin niteliğini tartışmak için çıktının yanında ilişkilere de bakmak gerekiyor.

Bir gencin burs başvurusunun bir sistem tarafından elendiğini düşünelim. Hangi bilginin kullanıldığını öğrenemiyor, hatalı kaydı düzeltemiyor ve itiraz edecek bir insan bulamıyor. İşlem birkaç saniyede tamamlanmış olabilir. Ama gencin hayatındaki belirsizlik sürüyor. Böyle bir örnekte hızdan önce açıklanabilirlik ve düzeltme imkânını konuşmalıyız. İyi bir teknolojik düzen, doğru sonuç vermeyi hedeflemek kadar yanlış çıktığında ne yapılacağını da tasarlar. Güçlü kurumun ölçülerinden biri budur.

Geleceğin toplumlarını kuracak insanlar bu nedenle yalnızca kod yazanlar olmayacak. Sistemin hangi ihtiyaca cevap verdiğini anlayan öğretmenlere, yanlış bilgiyi ayıklayan gazetecilere, diller arasında anlamı koruyan çevirmenlere, bakım işini sürdüren çalışanlara da ihtiyaç var. Bir şehri yaşanır kılan emeğin önemli bir kısmı yenilik başlıklarının dışında kalıyor. O emeği değersizleştirerek daha gelişmiş bir ortak hayat kurmayı bekleyemeyiz. Yeni bir araç kadar mevcut hayatı güvenilir biçimde sürdürmek de beceri ister.

Burada eğitimden beklediğimiz şeyin kapsamı genişliyor. Çocuk bir aracı kullanmayı öğrenmeli; ama hangi amaçla kullanacağına da kafa yormalı. Veriyi okuyabilmeli, bir iddianın dayanağını sorabilmeli, farklı bir insanın yaşadığı sonucu anlayabilmeli. Bütün bunları yalnızca gelecekte daha yüksek ücret alacağı için önemsememeliyiz. Kendi kararına sahip olabilmesi ve başkasının hakkını gözetebilmesi de eğitimin amacı. Bir toplumun insanlarını sürekli yarışmacı olarak yetiştirmesi, onları kendiliğinden iyi ortaklar yapmaz.

Ben bu çerçeveyi yerel ölçekte denemenin mümkün olduğunu düşünüyorum. Bir belediye hizmetini dijitalleştirirken yüz yüze yardım ihtiyacını da ölçebilir. Bir okul öğrencilerine mahallenin erişilebilirlik sorunlarını araştıracakları bir çalışma verebilir. Üniversite, yerel işletmenin enerji kaybına çözüm ararken bulgularını anlaşılır biçimde paylaşabilir. Bunlar bütün dünyayı değiştirme sözü vermez. Ancak teknolojiyi, eğitimi ve kamusal sorumluluğu aynı işin içinde buluşturabilir. Medeniyet üzerine konuşmanın hayata değen tarafı burada başlar.

Geleceğin medeniyetlerini kimin kuracağını kesin olarak söyleyemeyiz. Ancak hangi emeğin bu geleceğe hizmet ettiğini bugün tartışabiliriz. Bilgiyi denetlenebilir kılan, gücünü sınırlandırabilen, insanın yeteneğine alan açan ve yaptığı işin bakımını üstlenen insanlar. Bazıları büyük buluşlarla, bazıları kimsenin adını bilmediği günlük sorumluluklarla katkıda bulunacak. Çocuklarımız bir gün geçmişe baktığında yalnızca ne kadar hızlı ilerlediğimizi değil, o ilerleyişte kimleri yanımıza alabildiğimizi de görecek.

İngilizcesini oku ↗ · Tüm blog yazıları